İran-İsrail Savaşı Van'ı Nasıl Etkiledi? Sınırda Kritik Günler

ABD, İsrail-İran savaşı Van’ı nasıl etkiledi? İşte savaşın Van’a yansıması ve maliyeti

ABD ve İsrail'in 28 Şubat'ta İran'a saldırılarıyla başlayan savaş sonrası 8 Nisan'da Pakistan'ın girişimleri sonucu iki hafta ateşkes ilan edildi. Özellikle İsrail'in Lübnan'da devam eden saldırıları nedeniyle ateşkesin sürüp sürmeyeceği ise belirsizliğini koruyor.

Ateşkes ilan edilmeden önce 6 Nisan'da Van'ın Saray ilçesindeki Kapıköy Sınır Kapısı'nda hareketlilik savaşın ilk günlerine göre daha hareketli günler geçiriyor.

SAVAŞ EN ÇOK VAN’I ETKİLEDİ

Türkiye-İran sınırı yaklaşık 560 kilometre. Bu sınırın 295 kilometresi Van sınırlarında. Van, Türkiye'de savaştan en çok etkilenen il oldu. Kapıköy Sınır Kapısı, önceki günlere oranla daha hareketliydi. Ancak sınır kapısında, İran'a dönenlerden çok İran'dan gelenlerin sayısında artış vardı. Savaş uzadıkça belirsizlik arttı, Türkiye'de çalışma izni olan bazı İranlılar yavaş yavaş Van'a geldi.

'SAVAŞ ZAMANLARINDA HEPİMİZ BİRLEŞİYORUZ'

Pergah; İran'ın kuzeybatısında, Türkiye sınırına yakın, Batı Azerbaycan Eyaleti'nin yönetim merkezi Urmiye şehrinden. Annesiyle birlikte geldiği Van'da bir güzellik salonunda çalışıyor. Pergah, savaş sırasında Urmiye'de gündelik hayatın zor koşullar altında sürdüğünü ve çok sayıda sivilin hayatını kaybettiğini söylüyor: "Gerçekten çok korktuk, hâlâ da öyle. Sular kesiliyor, elektrikler kesiliyor, birçok yer vuruldu. Askerlerimiz şehit oldu, çok insanımız vefat etti. Piranşehir'de şehrin merkezini vurdular, Tebriz'e çok saldırdılar…"

Savaşın ilk günlerinde, sınır kapılarına büyük yığılma olacağını düşünenler vardı ancak bu gerçekleşmedi. Urmiye'de giyim mağazası işleten Perhag'ın annesi Mina, sorularımıza gözyaşları içinde yanıt veriyor, "Açlıktan ölsek de topraklarımızı terk etmeyiz" diyor. Khoy kentinden gelen ve maden sektöründe çalışan Habip ise bu duyguyu şöyle özetliyor:

"İRANLILARDA ŞÖYLE BİR ŞEY VAR: SAVAŞ ZAMANLARINDA HEPİMİZ BİRLEŞİYORUZ."

İranlı hukukçu Sabir Abullahizad da bu savaşın, "İran halkının savaşı olmadığını" vurguluyor: "Göç dalgası, yaşamın her alanı büyük tehlike altındaysa ve ciddi güvenlik endişesi başlamışsa olur. Ama İranlılar hâlâ bu savaşın kendi savaşları olmadığına inanıyor. Henüz ekonomik hayat alt üst olmadı, insanlar temel yaşam kaynaklarından mahrum değil. Bu yüzden topraklarını, evlerini terk etmiyor; gündelik hayatlarını sürdürüyorlar."

VAN'IN EN BÜYÜK GELİR KAPISI: İRANLI TURİSTLER

İranlı turistler Van'ı "dünyaya açılan kapı olarak" görüyor. Kent esnafı için İranlı turistler, şehrin en büyük gelir kaynağı. Van ekonomisinin yüzde 63'ü, büyük kısmı turizm olmak üzere hizmet sektörüne dayanıyor. İranlı turistler konaklama, ulaşım, yeme içme, tekstil, eğlence gibi birçok alanda şehrin ekonomisine 350 milyon doları aşan katkı sağlıyor. Bu yüzden şehirde tabelalar hem Türkçe hem Farsça.

Turizm acentesi sahibi Murat Beyaz, "Yılın her döneminde esnafın gözü kulağı İranlı turistte. Çünkü çok yakınız. Onlar bize rahatça erişebiliyor, biz de onlara pazarlama konusunda kolayca ulaşabiliyoruz" diyor. Beyaz, İranlı turistlerin Van ekonomisini çok canlandırdığını, savaşın ise büyük bir zarara neden olduğunu söylüyor. İranlılar Van'ı en çok 21 Mart'taki Nevruz Bayramı'nda ziyaret etse de yıl boyunca şehirde çok sayıda İranlı turist görmek mümkün. Ancak bu yıl savaş nedeniyle Nevruz tatilinde Van sokakları boş kaldı. Kent merkezindeki esnaflar, tüm hazırlıklarını Nevruz'da şehre gelmesini bekledikleri İranlı turistlere göre yaptıklarını fakat savaştan dolayı bu yıl Nevruz'da turist sayısının geçen yıl aynı dönemine göre yüzde 90 azaldığını söylüyor. Kapıköy Gümrük Kapısı verilerine göre, 2012'de Van'a gelen İranlı turist sayısı 49 bin 579'du. Her yıl katlanarak artan bu sayı, 2025'te bu 777 bin 914'e çıktı. Van Ticaret ve Sanayi Odası (VATSO), 2026 için hedeflenen İranlı turist sayısının bir milyon olduğunu açıklamıştı. Bu hedef, savaş nedeniyle belirsizliğe girdi. Kapıköy Gümrük Kapısı verilerine göre, 1 Ocak - 8 Nisan 2026 tarihleri arasında ülkeye 176 bin 60 yabancı girişi olurken, çıkış yapanların sayısı 164 bin 88 oldu. 1 Mart-8 Nisan tarihleri yani savaş dönemi verilerine göre ülkeye giriş yapan yabancı sayısı 58 bin 295 oldu. Savaş döneminde İran'a dönenlerin sayısı da 43 bin 544'ü buldu.

VAN, İRANLI TURİSTLERLE BİRLİKTE NASIL DÖNÜŞTÜ?

İranlı turistlerin Van'da en çok rağbet ettiği sektörlerden biri tekstil. Kentte iki büyük giyim mağazası olan Vedat, satışların kötü gitmesi üzerine çalışanların sayısını azalttıklarını ve zararı aza indirmek için indirim yaptıklarını anlatıyor, ''Böyle devam ederse birçok esnaf kepenk kapatacak'' diyor. Van ekonomisinin belkemiği, turizm gelirleri. Van Ticaret ve Sanayi Odası (VATSO) ve Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı'na (TEPAV) göre İranlı turistlerin şehir ekonomisine yıllık katkısı 350 milyon doları aşıyor.

Ancak İranlı turistlerle birlikte Van'ın, sosyal ve ekonomik açıdan da dönüşüm yaşadığı kesin. Van'da 2024'te otel sayısı 47'ydi. Kentte son 10 yılda yüzlerce yeni otel açıldı. 1 milyon 200 bin nüfuslu Van'da, İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün 2026 verilerine göre, üç adet beş yıldızlı otelin yanında 102 otel, 25 apart, 6 pansiyon, basit konaklama turizm işletmeli otel, 42 turizm işletme belgeli otel bulunuyor. Bu otellerde yatak kapasitesinin 15 bin civarında olduğu düşünülüyor.

Van Ticaret ve Sanayi Odası Genel Sekreteri Cengiz Aras, bu verileri yakın kent Diyarbakır ile kıyaslıyor: "Yaklaşık iki milyon nüfuslu Diyarbakır'da yatak sayısı 12 bin. Bizde bu sayı 20 bin. İranlı turistin şehrimiz için ne kadar büyük bir öneme sahip olduğunu bu kıyaslamayla görmek mümkün."

İRANLILARA HİZMET VEREN GECE KULÜPLERİ

Daha önce Kuşadası'nda turizm sektöründe çalışan Harun Günbatan, 10 yıl önce otel işletmeciliğine başlamış. Kent merkezinde 55 yataklı bir otel işleten Günbatan, sektörün büyük bir kriz içinde olduğunu söylüyor. İran'da alkollü içki tüketimi ve eğlence mekânları yasak. Van bu açıdan da İranlılar için önemli bir durak. İranlı turistlerle birlikte kentte gece hayatı çok hareketlenmiş. Mekân sahipleri genellikle yerel girişimcilerden oluşuyor ancak gece kulübü çalışanlarının çoğu İran'dan gelen gençler.

Birçok Vanlı, İranlıların giyim, kuşam ve yaşam tarzının şehrin geleneksel ve ahlaki yapısını olumsuz etkilediğini düşünüyor. Ancak sadece eğlenmeye gelen İranlıların sayısı fazla olunca, bazı işletmeciler bunu büyük bir fırsat olarak görerek eğlence sektörüne yöneldi. Bu girişimlerle Van'da son yıllarda yalnızca İranlıların tercih ettiği yaklaşık 30 gece kulübü açıldı.

Öğleden sonra, kentin işlek caddelerinde kurulan stantlarda, yoldan gelip geçenleri, akşam 23.00'da başlayıp günün ilk ışıklarına kadar devam eden diskolara davet eden gençler görüyoruz.

Girişlerin ücretli olduğu kulüplere erkeklerin tek başlarına girmeleri yasak. Bu kulüplerin çoğu sadece İranlı turistlere açık. Bilet satan bu gençler, güvenlik endişesiyle isimlerinin ve görüntülerinin kullanılmasını istemiyor. Van'da tanınan bir gece kulübe gidiyoruz. Kent merkezinde bir iş merkezinin 10. katındaki bu gece kulübünde sadece birkaç masa dolu.

Mekanın sosyal medya hesaplarından savaş öncesi yapılan paylaşımlarda, bir arada eğlenen yüzlerce İranlı genci görüyoruz ama savaş, bu sektörü de derinden etkilemiş. Mekana gelen müşteriler de, dans pistini boş görünce, fazla beklemeden çıkıyor.

Gece kulübünde çalışan genç bir kadın, "Gelen İranlı turistler, genelde önce barlara gidiyorlar. Gece yarısından sonra kulüplere gelip eğleniyorlar. Ama son zamanlarda, savaştan dolayı gelen çok az'' diyor. İranlı turistlerin Van'da canlandırdıkları bir diğer sektör ise estetik ve güzellik merkezleri. Birçok İranlı genç kadının da çalışma fırsatı bulduğu bu salonların büyük bir kısmı kayıtsız. Van'da görüştüğümüz estetisyen Fatoş Gümüş, 450 kayıtlı salonla birlikte bu sayının 700 dolayında olduğu belirtiliyor.

ESNAFIN ZARARI BÜYÜK

Turizmci Murat Beyaz ise tüm hazırlıklarını İran'dan gelen turistlere göre yapan Van esnafının büyük zarar içinde olduğunu anlatıyor: "Birçok esnaf adeta karalar bağladı çünkü yaptıkları hazırlıklar için kredi çekip borçlandılar. Merkezi hükümetin özellikle Van'a destek vermesi gerekiyor. Bu destek, SGK primlerinin ertelenmesi veya vergilerin ötelenmesi şeklinde olabilir. Özellikle turizm sektörü Van'da şu an çok zor durumda."

TEPAV, gelen her İranlı turistin ortalama 1000 dolar harcadığını varsayıyor. 2025 verilerine göre sınır ticaret belgesi sahibi olan kişi sayısı 123'tü, ithalat uygunluk belgesi alanların sayısı ise 1858. Cengiz Aras, bavul ticareti yapanların yılda yaklaşık 12 milyon lira gelir elde ettiğini anlatıyor. ''Çarpan etkilerini de hesaba katınca, sadece bavul ticaretinden geçinen yaklaşık 150 bin insan da bu savaştan çok etkilenmiş durumda'' diyen Aras, savaşın yeniden başlaması halinde, yıl sonuna kadar Van esnafının 300 milyon dolara kadar zarar edebileceğini söylüyor.

Kaynak: BBC TÜRKÇE